Skip to main content

The Zulu Nation Archive

entsika-consulting
Slide Background

Xhumana Nathi

Amakhosi AmaZulu

Ubukhosi bakwaZulu buyisisekelo esiqinile nesihlala njalo sobuwena besizwe, buyisikhungo esingcwele esixhumanisa isikhathi esedlule nesamanje futhi esiqhubeka nokuletha ubumbano nokuziqhenya ngamasiko. Lesi sigaba sinikeza umlando onemininingwane, olandelana ngokwesikhathi, wenkosi ngayinye, sibhala izimpilo zabo, ukubusa kwabo okuyinkimbinkimbi, kanye nezindima ezibalulekile abazidlalile ekwakheni ikusasa lesizwe samaZulu.

Silandela umlando omangalisayo — kusukela ekuhlanganisweni kwesizwe esincane ngaphansi kobuholi obubonayo bukaShaka kaSenzangakhona saba umbuso omkhulu, ohlelekile futhi onamandla, kwaze kwaba yizikhathi zokubhekana nengcindezi yobukoloni nezingxabano zangaphakathi, kuze kufike enkathini yanamuhla lapho ubukhosi buqhubeka nokuba ngumhlahlandlela ngokomoya nangokwesiko ezigidini zabantu.

Usuku Lokukhuphukela Esihlalweni:

Waqokwa njengendlalifa mhla zi-7 kuNhlaba 2021.

Wagcotshwa ngokwesintu mhla zingama-20 kuNcwaba 2022.

Waqashelwa ngokusemthethweni uhulumeni mhla zingama-29 kuMfumfu 2022 (umcimbi wesitifiketi), kwathi ukuqinisekiswa kokugcina yiNkantolo Ephakeme kwaba ngoMfumfu 2025.

Wandulelwa ngu: uGoodwill Zwelithini kaBhekuzulu | Walandelwa ngu: (Usabusa njengamanje)

Ubaba: uGoodwill Zwelithini kaBhekuzulu | Umama: iNdlovukazi uMantfombi Dlamini Zulu (iNkosikazi Enkulu)

iNdlovukazi: uNtokozo Mayisela, iNdlovukazi yakhe.

Abantwana: Okungenani unabantwana ababili nenkosikazi yakhe, kanye nomunye umntwana.

Impumelelo Ezinkulu (kuze kube manje):

Wakwazi ukubhekana nengxabano yokulandelana esihlalweni sobukhosi futhi wavela njengenkosi eqashelwe ngokusemthethweni.

Useqalile ukwethula umbono ohlanganisa ukuhlonishwa kwamasiko nokubhekana nesikhathi sekhulu lama-21.

Izimpi / Izingxabano Ezibalulekile:

Ingxabano Yokulandelana Esihlalweni Sobukhosi (2021–2025): Wabhekana futhi wanqoba izinselelo zomthetho ezivela ezinhlangothini ezahlukene zomndeni wasebukhosini.

Indima Yamanje: Uyinkosi ebusayo njengomholi wesizwe samaZulu ngokwesiko nangokomoya.

iNkosi uShaka kaSenzangakhona (c. 1787 – 22 uMandulo 1828)

iNkosi uShaka kaSenzangakhona

Usuku Lokukhuphukela Esihlalweni: c. 1816

Wandulelwa ngu: uSenzangakhona kaJama | Walandelwa ngu: uDingane kaSenzangakhona

Ubaba: uSenzangakhona kaJama | Umama: uNandi

Amakhosikazi: Akazange athathe inkosikazi enkulu ngokusemthethweni, ekholelwa ukuthi lokho kwakungase kwehlise amandla okubusa kwakhe. Wayenabafelokazi abaningi.

Abantwana: Akukho zindlalifa eziqashelwa ngokusemthethweni.

Impumelelo Ezinkulu:

Uguquko Lwezempi: Waguqula ibutho lamaZulu ngokwethula umkhonto omfishane iiklwa, waqinisa ukuqeqeshwa okuqinile, futhi wasebenzisa uhlelo olwaduma lwezimpondo zankomo.

Ukuhlanganiswa Kwezombusazwe: Wahlanganisa izizwe eziningi zamaNguni ngaphansi kwesizwe esisodwa samaZulu, wandisa umhlaba namandla ombuso.

Izinguquko Zomphakathi: Wasungula uhlelo lwamabutho olwalwakha ubuwena besizwe obudlula ukwethembeka emindenini nasezizweni.

Izimpi Ezibalulekile:

Impi yaseGqokli Hill (1818): Wanqoba amaNdwandwe ayengaphansi kobuholi bukaNomahlanjana, indodana kaZwide, okwaqinisa amandla amaZulu.

Ukushona: Wabulawa abafowabo abangabazali abangafani, uDingane noMhlangana, kanye nonogada wakhe uMbopha, mhla zingama-22 kuMandulo 1828.

iNkosi uDingane kaSenzangakhona (c. 1795 – 1840)

iNkosi uDingane kaSenzangakhona

Usuku Lokukhuphukela Esihlalweni: 1828

Wandulelwa ngu: uShaka kaSenzangakhona | Walandelwa ngu: uMpande kaSenzangakhona

Ubaba: uSenzangakhona kaJama | Umama: uMpikase kaMlilela Ngobese

Amakhosikazi: Wayenabafazi abaningi, kodwa akukho nkosikazi eyodwa eyagqama njengenkosikazi enkulu ngokomlando.

Abantwana: Wayenabantwana abaningi, kodwa akekho kubo owaphumelela ukuthatha isihlalo sobukhosi.

Impumelelo Ezinkulu:

Ukuthutha Inhlokodolobha: Wathuthela inhlokodolobha yasebukhosini eMgungundlovu, wakha isikhungo esisha sokuphatha.

Ubudlelwano NamaVoortrekker: Ekuqaleni wazama ukwakha ubudlelwano bokuthula namaVoortrekker ayesanda kufika.

Izehlakalo Nezimpi Ezibalulekile:

Ukubulawa kukaPiet Retief neqembu lakhe (1838): Kwabulawa abaholi bamaVoortrekker ngemuva kokusayina isivumelwano somhlaba.

Impi yaseNcome / Blood River (1838): Wabhekana nokunqotshwa okukhulu empini namaVoortrekker ngaphansi kuka-Andries Pretorius, okwaba yigalelo elikhulu esithunzini sobukhosi bakwaZulu.

Ukushona: Wagumbuqelwa futhi wabulawa umfowabo ongazalwanga naye, uMpande, owahlangana namaVoortrekker.

iNkosi uMpande kaSenzangakhona (1798 – 1872)

iNkosi uMpande kaSenzangakhona

Usuku Lokukhuphukela Esihlalweni: 1840

Wandulelwa ngu: uDingane kaSenzangakhona | Walandelwa ngu: uCetshwayo kaMpande

Ubaba: uSenzangakhona kaJama | Umama: uSongiya kaNgotsha Hlabisa

Amakhosikazi: uMsongozi kaMlilela Ngobese (iNkosikazi Enkulu), kanye nabanye abaningi.

Abantwana: Wayenamadodana angaphezu kwama-30, okubalwa kuwo uCetshwayo, uMbuyazi, noDabulamanzi.

Impumelelo Ezinkulu:

Ukubusa Ngokuthula: Wabusa isikhathi eside kakhulu futhi esinokuthula, okwavumela isizwe ukuthi silulame.

Ukuphatha Ubudlelwano: Wakwazi ukuphatha ngobuhlakani ubudlelwano phakathi kwamaNgisi namaBhunu ukuze kugcinwe ukuzimela kombuso.

Izimpi Ezibalulekile:

Impi yaseNdondakusuka (1856): Impi yombango phakathi kwamadodana akhe uCetshwayo noMbuyazi; ukunqoba kukaCetshwayo kwamenza umbusi wangempela.

Ukushona: Washona ngenxa yokuguga ngo-1872, eseshiye ukuhleleka okucacile kokulandelana esihlalweni sobukhosi.

iNkosi uCetshwayo kaMpande (c. 1826 – 8 uNhlolanja 1884)

iNkosi uCetshwayo kaMpande

Usuku Lokukhuphukela Esihlalweni: Wagcotshwa ngokusemthethweni ngo-1872 (wagcotshwa mhla lu-1 kuMandulo 1873), kodwa wayesevele enegunya elikhulu kusukela ngo-1856.

Wandulelwa ngu: uMpande kaSenzangakhona | Walandelwa ngu: uDinuzulu kaCetshwayo

Ubaba: uMpande kaSenzangakhona | Umama: uNgqumbazi

Amakhosikazi: Wayenabafazi abaningi, ngokwesiko.

Abantwana: Indlalifa yakhe kwakunguDinuzulu kaCetshwayo.

Impumelelo Ezinkulu:

Ukuvuselela Ibutho: Wabuyisela amandla nesakhiwo sendabuko sebutho lamaZulu.

Ukuhola Isizwe: Wahola isizwe samaZulu ngesikhathi seMpi YamaNgisi namaZulu yango-1879.

Izimpi Ezibalulekile:

Impi yaseSandlwana (1879): Ukunqoba okukhulu kwamaZulu, lapho kwahlulwa khona amasosha aseBrithani angaphezu kuka-1,300.

Impi yase-Ulundi (1879): Impi yokugcina lapho amaNgisi anqoba khona ibutho elikhulu lamaZulu futhi ashisa umuzi wasebukhosini.

Ukushona: Washona ngokuzumayo mhla zi-8 kuNhlolanja 1884 ngemuva kokubuyiselwa embusweni owawusuhlukanisiwe; abaningi basola ukuthi wayefakwe ubuthi.

iNkosi uDinuzulu kaCetshwayo (1868 – 1913)

iNkosi uDinuzulu kaCetshwayo

Usuku Lokukhuphukela Esihlalweni: 1884

Wandulelwa ngu: uCetshwayo kaMpande | Walandelwa ngu: uSolomon kaDinuzulu

Ubaba: uCetshwayo kaMpande | Umama: uNovimbi Msweli

Amakhosikazi: Wayenabafazi abaningi.

Abantwana: Indlalifa yakhe kwakunguSolomon kaDinuzulu.

Impumelelo Ezinkulu:

Ukuhola Uhlangothi Lwase-Usuthu: Wahola uhlangothi lwase-Usuthu ekulweni noZibhebhu kanye nabahlali bamaBhunu, ekhombisa ukuqina nokubekezela.

Umzabalazo Wokuzimela: Ukudingiswa kwakhe kwaveza umzabalazo wokugcina ukuzimela kwesizwe samaZulu ngaphansi kombuso wobukoloni.

Izingxabano Ezibalulekile:

Ukuvukela kukaDinuzulu (1888): Walwa nabathatha umhlaba bamaBhunu.

Ukudingiswa: Wadingiselwa eSaint Helena iminyaka eyishumi (1889–1897), waphinde waboshwa ngo-1906 futhi wadedelwa ngo-1908 ngenxa yezinsolo zokuvukela umbuso.

Ukushona: Washona mhla ziyi-18 kuMfumfu 1913 ngenxa yezimbangela zemvelo epulazini lakhe.

iNkosi uSolomon kaDinuzulu (1891 – 1933)

iNkosi uSolomon kaDinuzulu

Usuku Lokukhuphukela Esihlalweni: 1913

Wandulelwa ngu: uDinuzulu kaCetshwayo | Walandelwa ngu: uCyprian Bhekuzulu kaSolomon

Ubaba: uDinuzulu kaCetshwayo | Umama: uSibongile MaDladla

Amakhosikazi: Wayenabafazi abaningi, okubalwa kubo iNdlovukazi uMagogo Constance Mdhlulu kaDinuzulu, owayengumculi odumile.

Abantwana: Wayenabantwana abangaphezu kwama-20, okubalwa kubo indlalifa yakhe, uCyprian Bhekuzulu.

Impumelelo Ezinkulu:

Ukuqashelwa Ngokusemthethweni: Wathola ukuqashelwa ngokusemthethweni njengoNdunankulu Omkhulu (Paramount Chief) kuhulumeni wobukoloni.

Ukusungulwa kweNkatha YaKwaZulu: Wasungula iNkatha YaKwaZulu ngo-1924, inhlangano yokuhlanganisa amasiko.

Ukwakha Ibhuloho: Waba ibhuloho phakathi kwezinhlelo zesintu samaZulu kanye nezimo ezintsha zeNhlangano yaseNingizimu Afrika.

Izingxabano Ezibalulekile:

Ukuvikela Amandla Obukhosi: Ukubusa kwakhe kwaphawuleka ngemizabalazo yezepolitiki neyomthetho yokuvikela amandla obukhosi ayesehla.

Ukushona: Washona mhla zi-4 kuNdasa 1933, okwaholela empikiswaneni ende yokulandelana esihlalweni sobukhosi.

iNkosi uCyprian Bhekuzulu kaSolomon (4 uNcwaba 1924 – 17 uMandulo 1968)

iNkosi uCyprian Bhekuzulu kaSolomon

Usuku Lokukhuphukela Esihlalweni: Waqashelwa ngokusemthethweni ngo-1948 ngemuva kweminyaka eyi-18 yobubusi besikhashana (1933–1948, iNkosana uMshiyeni ibusa njengomphathi wesikhashana).

Wandulelwa ngu: uSolomon kaDinuzulu | Walandelwa ngu: uGoodwill Zwelithini kaBhekuzulu

Ubaba: uSolomon kaDinuzulu | Umama: iNdlovukazi uNomathendeka Milele

Inkosikazi Enkulu / Amakhosikazi: iNdlovukazi uThomozile Jezangani kaNdwandwe (iNkosikazi Enkulu).

Abantwana: Indlalifa yakhe kwakunguGoodwill Zwelithini.

Impumelelo Ezinkulu:

Ukubhekana Nobandlululo: Wabhekana nesikhathi sobandlululo (Apartheid), ezama ukugcina isithunzi nobuhlonipho bendlu yasebukhosini.

Ukwakha Izinhlela Zobuholi: Waba negalelo elikhulu ekusungulweni kwezinhlaka zobuholi bendabuko ngaphansi kohlelo lweziFundazwe Zabantu (Bantustan) ngesikhathi sobandlululo.

Izingxabano Ezibalulekile:

Ukuphikisana NoMthetho: Ukubusa kwakhe konke kwakuwumzabalazo wokuphikisana noMthetho Weziphathimandla Zabantu (Bantu Authorities Act) kahulumeni wobandlululo.

Ukushona: Washona mhla ziyi-17 kuMandulo 1968 ngemuva kokugula isikhathi eside, okwaholela ekumisweni kombuso wesikhashana futhi.

iNkosi uGoodwill Zwelithini kaBhekuzulu (27 uNtulikazi 1948 – 12 uNdasa 2021)

iNkosi uGoodwill Zwelithini kaBhekuzulu

Usuku Lokukhuphukela Esihlalweni: Wagcotshwa mhla zi-3 kuZibandlela 1971.

Wandulelwa ngu: uCyprian Bhekuzulu kaSolomon | Walandelwa ngu: uMisuzulu Zulu kaZwelithini

Ubaba: uCyprian Bhekuzulu kaSolomon | Umama: iNdlovukazi uThomozile Jezangani kaNdwandwe

Amakhosikazi: Wayenabafazi abayisithupha, okubalwa kubo iNdlovukazi Enkulu uMantfombi Dlamini Zulu.

Abantwana: Wayenabantwana abangaphezu kwama-28. Indlalifa yakhe yiNkosi uMisuzulu.

Impumelelo Ezinkulu:

Ukubusa Isikhathi Eside: Waba yinkosi yakwaZulu ebuse isikhathi eside kakhulu (iminyaka engama-50).

Ukuvuselela Imikhosi: Wavuselela imikhosi emikhulu yamasiko njengeMkhosi woMhlanga.

Uphawu Lobumbano: Waba uphawu olunamandla lobumbano nobuwena besizwe samaZulu.

Izimpi / Izingxabano Ezibalulekile:

Udlame Lwezepolitiki: Wabhekana nezikhathi zodlame lwezepolitiki phakathi kwe-IFP ne-ANC ngeminyaka yama-1980 kuya kweyama-1990.

Indima Yabaholi Bendabuko: Wabamba iqhaza ezingxabanweni nohulumeni kazwelonke mayelana nendima yabaholi bendabuko.

Ukushona: Washona mhla ziyi-12 kuNdasa 2021 ngenxa yezinkinga ezihlobene nesifo sikashukela.

Imicimbi Nezimemezelo Ezizayo

Landela imicimbi ezayo kanye nezikhumbuzo zomlando wesizwe samaZulu. Lapha uthola izinsuku ezibalulekile zobukhosi, imikhosi yamasiko, kanye nezehlakalo eziguqule umlando wesizwe sethu.

iKhalenda yesiZulu — Carousel
Usuku
Umcimbi Womlando
Incazelo